Waarom reeksen averechts werken bij ADHD, en wat in plaats daarvan werkt

De prospecttheorie van Kahneman en Tversky (1979) stelde dat verliezen zwaarder wegen dan winsten: een bedrag verliezen voelt slechter dan hetzelfde bedrag winnen goed voelt, en de meeste mensen vinden een 50-50-gok om hetzelfde bedrag te winnen of te verliezen onaantrekkelijk. Hun bewijs kwam uit keuzes over geld, niet uit reeksen. We denken dat dezelfde neiging ook bij reeksen opduikt: een reeks van 30 dagen voelt niet 30 keer zo goed als dag één, maar het verbreken ervan kan verwoestend voelen, buiten verhouding tot die ene gemiste dag.

Voor neurotypische gebruikers kan deze verliesaversie motiverend zijn: de angst om de reeks te verliezen houdt hen betrokken. Voor gebruikers met ADHD werkt de dynamiek anders. Doordat het uitvoerend functioneren wisselvallig is, zijn gemiste dagen onvermijdelijk, geen uitzondering. We denken dat verliesaversie, wanneer de reeks breekt (en dat gebeurt), een cyclus van schaamtevermijding kan voeden: de gebruiker voelt zich slecht, mijdt de app om zich niet slechter te voelen, en het vermijden stapelt zich op. Het motivatiemiddel kan de reden worden waarom de gebruiker helemaal met de app stopt.

De zelfdeterminatietheorie (Deci en Ryan, 2000) onderscheidt drie psychologische behoeften die intrinsieke motivatie in stand houden: autonomie, competentie en verbondenheid. We rekenen reeksen tot de extrinsieke motivatoren: ze scheppen een externe verplichting ("Ik moet de app vandaag gebruiken om mijn reeks te beschermen") in plaats van een innerlijke keuze ("Ik wil de app gebruiken omdat hij me helpt").

Het overjustificatie-effect, dat door tientallen jaren onderzoek is gedocumenteerd, laat zien dat het toevoegen van externe beloningen aan intrinsiek gemotiveerd gedrag de innerlijke motivatie daadwerkelijk kan verminderen. We denken dat er weinig overblijft wanneer een reeks breekt: de externe motivator is weg en de interne is mogelijk ondermijnd.

Cumulatieve voortgang ondersteunt autonomie ("Ik kies zelf wanneer ik dit gebruik") en competentie ("kijk naar mijn totale uren, dat is echt"). Ze schept geen verplichting die, wanneer die onvermijdelijk breekt, de reden om door te gaan wegneemt.

Het model van Dweck (1986), gebaseerd op onderzoek met kinderen, maakt onderscheid tussen prestatiedoelen (het streven naar gunstige oordelen over de eigen bekwaamheid) en leerdoelen (het streven naar meer competentie); we koppelen "de reeks behouden" aan de eerste en "na verloop van tijd beter worden" aan de tweede. Prestatiedoelen zijn kwetsbaar: één mislukking kan de hele inspanning achteraf in een verlies veranderen. Leerdoelen zijn veerkrachtig: tegenslagen zijn gegevens, geen vonnissen.

We denken dat cumulatieve voortgang beter bij een leerdoel past dan een reeks. Je totale uren kunnen alleen maar stijgen. Een gemiste dag wist niets uit. Een week vrij zet je voortgang niet terug. Als je terugkomt, is je geschiedenis er nog en voegt de volgende sessie daar iets aan toe. Het werk van Dweck richtte zich op kinderen die na tegenslagen bij schooltaken bleven volhouden, niet op reeksen of appgebruik, dus dit verband is onze eigen lezing.

Volkow en collega's (2011) voerden een secundaire analyse uit van PET-scans van 45 volwassenen met ADHD en 41 controlepersonen. De ADHD-groep scoorde lager op een maat voor motivatie als persoonskenmerk, en binnen die groep gingen een lagere beschikbaarheid van dopamine-D2/D3-receptoren (in de nucleus accumbens en de middenhersenen) en een lagere beschikbaarheid van transporters (in de nucleus accumbens) samen met lagere motivatie.

Reeksen zijn een uitgestelde beloning: de waarde stapelt zich over dagen op, maar wordt alleen uitbetaald als een getal dat je probeert te beschermen. Cumulatieve voortgang kan zo worden ontworpen dat die direct beloont ("je was vandaag 47 minuten gefocust, je totaal is nu 23,5 uur") en tegelijk waarde op de lange termijn opbouwt. Elke sessie is zowel meteen belonend als blijvend vastgelegd.

Het onderzoek testte geen feedback of beloningen, dus dit is onze lezing ervan voor het ontwerp: geef directe, concrete feedback in plaats van abstracte, uitgestelde prikkels.

• Totale uren, geen opeenvolgende dagen. Je voortgang kan alleen groeien. Een gemiste dag verandert niets.
• Vieren per sessie. Elke voltooide sessie wordt meteen erkend. Je hoeft niet te wachten tot dag 30.
• Geen negatieve toestand bij terugkeer. Of je nu een dag of een maand weg was, de app begroet je op dezelfde manier.
• Automatisch vergeven bij dagwisseling. Onafgemaakte taken van gisteren gaan niet als schuldgevoel mee naar vandaag. Elke dag begint met een schone lei.

Geen enkele studie heeft bijhouden op basis van reeksen rechtstreeks vergeleken met het bijhouden van cumulatieve voortgang voor het behoud van gebruikers met ADHD. Het onderzoek naar verliesaversie is goed gevestigd. De bevindingen over het dopamine-beloningssysteem gelden specifiek voor ADHD. Het motivatiekader (intrinsiek versus extrinsiek) is goed gevalideerd bij verschillende populaties. De voorspelling dat cumulatieve voortgang bij gebruikers met ADHD tot betere betrokkenheid op de lange termijn leidt dan reeksen, is theoretisch onderbouwd maar niet empirisch getest.

Verschillende populaire ADHD-apps gebruiken wel reeksen. Dat Ebbi ze vermijdt, is een bewuste ontwerpkeuze op basis van het bovenstaande onderzoek, geen consensus in de branche.