Taakinitiatie en ADHD: waarom starten het moeilijkste deel is

De verenigende theorie over ADHD van Barkley (1997) veronderstelt dat het kernprobleem gedragsremming is, met gevolgen voor vier uitvoerende functies: werkgeheugen, zelfregulatie van affect-motivatie-activatieniveau, internalisering van spraak en reconstitutie. In onze lezing van zijn model ligt het starten van een taak op het snijpunt van alle vier. Om een taak te starten moet je het doel in je werkgeheugen vasthouden, het ongemak van het beginnen reguleren, jezelf aansturen ("doe dit nu") en de taak in gedachten opnieuw opbouwen tot uitvoerbare stappen.

Als een van deze systemen minder goed werkt, lijkt het resultaat op uitstelgedrag. Maar het gaat niet om het vermijden van de taak zelf. Het is een storing in het uitvoerende systeem dat intentie omzet in actie. Het ADHD-brein weet vaak wat het moet doen en wil dat ook doen. De brug tussen willen en beginnen is waar het vastloopt.

Het gedragsmodel van BJ Fogg (2009) stelt dat gedrag ontstaat wanneer motivatie, vermogen en een prikkel samenkomen. Is de motivatie laag, dan moet het gedrag makkelijk zijn. Is de motivatie hoog, dan worden moeilijkere gedragingen mogelijk. We denken dat motivatie bij mensen met ADHD meer kan schommelen, dus je kunt er niet altijd op rekenen dat die je over de startstreep helpt.

De praktische les: ontwerp voor momenten met weinig motivatie. Als je voor het starten van een focussessie de app moet openen, naar een scherm moet navigeren, taken moet maken, een duur moet instellen en een geluidslandschap moet kiezen, is elke stap een wrijvingspunt waar het starten kan mislukken. Als starten één tik vraagt, zakt de wrijving onder de drempel waarbij zelfs een toestand met weinig motivatie tot actie kan leiden.

Safren en collega's (2010) voerden een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek uit, gepubliceerd in JAMA, bij 86 volwassenen met ADHD bij wie de symptomen bleven bestaan ondanks het gebruik van medicatie. Twaalf sessies cognitieve gedragstherapie, ontworpen voor ADHD bij volwassenen, verminderden de symptomen meer dan twaalf sessies ontspanning met educatieve ondersteuning, gescoord door een beoordelaar die niet wist welke behandeling elke persoon had gekregen. De kernmodules van de therapie leerden organiseren en plannen met een agenda en een takenlijst, probleemoplossing waaronder het opdelen van overweldigende taken in stappen, manieren om met afleiding om te gaan en manieren om adaptiever te denken in situaties die stress veroorzaken. Het onderzoek testte niet welke van deze onderdelen het verschil maakte.

Bij depressie, niet bij ADHD, vond een meta-analyse van Cuijpers en collega's (2007) over 16 studies (780 mensen) dat activiteitenplanning, een gedragsmatige behandeling waarbij mensen hun stemming en dagelijkse activiteiten bijhouden en er meer prettige activiteiten aan toevoegen, ongeveer even goed werkte als cognitieve therapie. De les die wij hieruit trekken voor het starten van taken: je hoeft je niet klaar te voelen. Het pad moet zo kort zijn dat het niet uitmaakt of je er klaar voor bent.

• Starten met één tik. Zodra je plan is opgeschreven, start de knop Nu starten onderaan het tabblad Plan je eerste blok met één tik.
• Taakbibliotheek met opgeslagen schattingen. Sla een taak één keer op met één tik en gebruik die opnieuw, inclusief tijdschatting.
• Geen toestemmingsvensters bij de eerste start. Het moment waarop een nieuwe gebruiker de app opent, is het slechtste moment om beslissingen te eisen.

Het ontwerpprincipe is steeds hetzelfde: ga uit van een minimum aan beschikbaar uitvoerend functioneren en verkort het pad naar actie dienovereenkomstig. Elk onderdeel van Ebbi is getoetst aan de vraag: "Zou dit werken op een dag dat je brein niet meewerkt?"

Geen enkel onderzoek heeft rechtstreeks gemeten of minder wrijving in de gebruikersinterface van een productiviteitsapp ervoor zorgt dat volwassenen met ADHD vaker aan taken beginnen. Verschillen in uitvoerende functies bij ADHD zijn goed gedocumenteerd. Het gedragsmodel van Fogg (minder stappen, meer actie) is een ontwerpmodel: zijn artikel uit 2009 stelt het voor, maar test het niet. Het CGT-onderzoek vond dat een therapie die onder meer plannen en het opdelen van taken aanleerde, volwassenen die al medicatie gebruikten meer hielp dan ontspanning met educatieve ondersteuning; het testte niet welke vaardigheid het verschil maakte. De specifieke uitwerking (starten met één tik, vooraf geladen sjablonen) is niet getest in een gecontroleerd onderzoek.

De aanpak van Ebbi past deze principes en bevindingen toe op het ontwerp van de interface. De kloof zit tussen het principe en deze specifieke toepassing ervan.